Φτάσαμε στο σπίτι με το αυτοκίνητο. Ανέβηκα με μεγάλη δυσκολία τις σκάλες μέχρι τον τρίτο όροφο (δεν έχουμε ασανσέρ) και αποφάσισα ότι θα περάσουν μέρες μέχρι να βγω από το σπίτι. Έτσι κι έγινε.
Σε αυτό το άρθρο θέλω να σου μιλήσω για τον πρώτο μήνα με το μωρό, από τη στιγμή που επιστρέψαμε στο σπίτι. Τόσο σε πρακτικό επίπεδο, δηλαδή τι συνέβαινε μέσα σε κάθε μέρα και ποιες ήταν οι βασικές ανάγκες του μωρού, όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο (που δε θα πρέπει να αμελεί κανένας σε αυτή τη φάση!). Μπορείς να δείς την εμπειρία μου από τους επόμενους μήνες με το μωρό όπως και την εμπειρία της γέννησής του σε αυτή τη σειρά άρθρων.
Πώς βίωσα τις πρώτες μέρες στο σπίτι
Οι πρώτες μέρες είναι πολύ διαφορετικές από τον υπόλοιπο μήνα, τουλάχιστον αν έχεις ένα φυσιολογικό τοκετό. Αν έχεις κάνει καισαρική φαντάζομαι πως τα σωματικά προβλήματα είναι εξίσου σημαντικά και εξίσου έντονα σε όλη τη διάρκεια του πρώτου μήνα.
Δύο ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες για μένα. Δεν είχα προλάβει ακόμη να συνέλθω από την πολύ μεγάλη έλλειψη ύπνου που δημιουργήθηκε από τον τοκετό, η οποία δεν είχε καλυφθεί όσο ήμασταν στο νοσοκομείο. Ταυτόχρονα το σώμα μου ανάρρωνε και είχα διάφορα συμπτώματα, με το βασικότερο να είναι οι έντονοι πόνοι στη μέση και οι πονοκέφαλοι. Συμπτώματα που δεν είχα καν από πριν στο μυαλό μου ότι μπορεί να εχω. Συνειδητοποίησα ότι η λοχεία έχει πολύ μεγάλη διαφορά από γυναίκα σε γυναίκα, όπως και η εγκυμοσύνη και ο τοκετός και μάζεψα όλα τα περίεργα και μη συμπτώματα σε ένα άρθρο, για να έχεις μια καλύτερη ιδέα από μένα πριν το ζήσεις.
Λόγω του πόνου στη μέση δεν μπορούσα να καθήσω ούτε για μια ώρα χωρίς να πρέπει επειγόντως να ξαπλώσω. Δε συζητάμε καν το να στέκομαι όρθια. Περνούσα όλη τη μέρα ξαπλωμένη στο κρεβάτι, είτε κοιμόμουν είτε όχι. Διάβαζα διάφορες πληροφορίες για τη φροντίδα του μωρού, δραστηριότητες που μπορούμε να κάνουμε καθώς μεγαλώνει, διάφορες παροχές που έχουμε από το κράτος. Οι μέρες περνούσαν κάπως ίδιες μεταξύ τους αλλά ήρεμα. Κάτι που χρειαζόμουν πολύ.
Το πολύ θετικό της υπόθεσης είναι ότι είχαμε βοήθεια από συγγενείς. Ήταν εδώ η μητέρα μου και ο πατέρας μου οπότε οτιδήποτε είχε να κάνει με δουλειές του σπιτιού το αναλάμβαναν αυτοί, με κάποια συνεισφορά και του συζύγου μου, επομένως εγώ δεν είχα να ανησυχήσω για οτιδήποτε πέρα από το μωρό και την ανάρρωσή μου. Δεν μπορείς να φανταστείς πόσο σημαντικό είναι αυτό! Εκείνες τις μέρες βρίσκεσαι σε μια πρωτόγνωρη κατάσταση, η οποία εκτός της σωματικής δυσκολιας και της κούρασης, είναι δύσκολη και γιατί τότε μαθαίνεις πώς φροντίζεις ένα μωρό. Οπότε είναι πραγματικά ένα δώρο το να μπορείς να αφοσιωθείς μόνο σε αυτό.
Άσε που οι δουλειές με ενα μωρό δεν είναι όπως τις ήξερες! Πολλές φορές προέκυπταν ατυχήματα την ώρα της αλλαγής πάνας οπότε έπρεπε να καθαριστούν αμέσως τα ρούχα του, προστατευτικά καλύμματα, οι επιφάνειες. Χρειάζονται αρκετά χέρια αν θέλεις όλα αυτά να γίνουν στην ώρα τους, και δεν ξέρω τι λεκέδες αφήνουν αν δε γίνουν. Στην πορεία γίνεται πιο εύκολο γιατί και μαθαίνεις τα κόλπα για να λερώνει λιγότερο, και τα ατυχήματα μειώνονται από μόνα τους. Μέχρι τότε όμως, ένα έξτρα άτομο που μπορεί να αναλάβει αυτές τις δουλειές είναι ανεκτίμητο!
Παρ’ όλη τη βοήθεια, η δυσκολία των ημερών συνέχισε να είναι μεγάλη.
Εκτός από τις σωματικές δυσκολίες, το ψυχικό κομμάτι είναι κάτι που δεν πρέπει να υποτιμούμε. Αυτό στο οποίο θέλω να σταθώ εδώ είναι τα αρνητικά συναισθήματα που μπορεί να έχεις. Στη διάρκεια της εγκυμοσύνης είχα διαβάσει πολλά σχετικά με επιλόχεια κατάθλιψη ή έστω και τα baby blues, όπως και τη σχέση που μπορεί να έχεις με τον σύντροφό σου. Οπότε φοβόμουν πολύ να μην έχω τέτοια προβλήματα μετά τον ερχομό του μωρού, μήπως δε νιώθω την αγάπη για αυτό ή άλλα έντονα αρνητικά συναισθήματα. Ευτυχώς σε μένα δε συνέβη κάτι τέτοιο, αλλά είχα πάρα πολλές ψυχολογικές μεταπτώσεις. Στεναχωριόμουν πολύ εύκολα και ανησυχούσα για τα συμπτώματα που εμφανίστηκαν, τα οποία δεν ήξερα από πριν ότι είναι πιθανά.
Ένιωθα όμως μία περίεργη μοναξιά πολλές φορές. Αυτό το έχω ακούσει και από πολλές άλλες κοπέλες. Και λέω “περίεργη”, γιατί όσο κι αν έχεις κάποια βοήθεια στο σπίτι, όσο υποστηρικτικός κι αν είναι ο σύζυγός σου, εσύ είσαι η μόνη που έχεις τα σωματικά προβλήματα, εσύ είσαι που έχεις την μεγαλύτερη έλλειψη ύπνου λόγω του τοκετού και λόγω του θηλασμού και επίσης εσύ είσαι η μόνη που μπορείς να θρέψεις το μωρό, τουλάχιστον αν έχεις επιλέξει να θηλάζεις αποκλειστικά. Επομένως ξέρεις ότι όταν το μωρό κλαίει και πεινάει εσύ δεν μπορείς να πεις σε κάποιον “πάρε το μωρό, δεν αντέχω άλλο, πρέπει να ξεκουραστώ”. Πρέπει να το ταΐσεις εσύ, οπότε αυτό σε κάνει να αισθάνεσαι κάπως μόνη σου σε όλο αυτό.
Για μένα το πρώτο διάστημα ήταν πολύ δύσκολο να βγω ακόμα και μια βόλτα, γιατί ένιωθα αρκετά αδύναμη και δεν μπορούσα καν να διανοηθώ να ανεβοκατέβω τις σκάλες της πολυκατοικίας, επομένως τις πρώτες δύο εβδομάδες δε βγήκα από το σπίτι. Μπορείς να φανταστείς πως το να είσαι κλεισμένη μέσα στο σπίτι 24 ώρες το 24ωρο για τόσες μέρες με όλα τα παραπάνω προβλήματα δεν βοηθάει και τόσο πολύ στην ψυχολογία. Εδώ έρχονται να βάλουν το χεράκι τους και οι ορμόνες με τα σκαμπανεβάσματά τους που σε κάνουν να τα βλέπεις όλα ακόμη πιο δύσκολα και να είσαι αρκετά ευέξαπτη και κυκλοθυμική. Τη μια στιγμή χαίρεσαι πάρα πολύ επειδή έχεις το μωράκι σου και την άλλη στιγμή τα βλέπεις όλα τόσο βουνό, σε ενοχλούν ασήμαντα πράγματα, λόγω και της μοναξιάς που προανέφερα και όλα αυτά μπορεί να σε κάνουν να κλαις χωρίς λόγο.
Όσο περνούσε ο καιρός τα πράγματα γινόταν καλύτερα. Μπορούσα να κυκλοφορήσω λίγο πιο εύκολα, περπατώντας πάντα αρκετά αργά και για λίγο, οπότε ξεκίνησα να πηγαίνω κάποιες βόλτες που βοηθούσαν πολύ στην ψυχολογία μου. Το σώμα μου δυνάμωνε, αλλά και πάλι στο τέλος του πρώτου μήνα καταλάβαινα ότι έχω πολύ δρόμο ακόμα μπροστά μου.
Θηλασμός
Το πιο γλυκό και όμορφο πράγμα που μπορείς να κάνεις ως μαμά.
Προσωπικά θήλασα αποκλειστικά για τους πρώτους μήνες και στη συνέχεια σε συνδυασμό με στερεές τροφές. Δεν ήθελα να δώσω φόρμουλα στο μωρό μου γιατί ήξερα το οφέλη του αποκλειστικού θηλασμού και ταυτόχρονα ήξερα ότι δεν υπάρχει περίπτωση (ίσως εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις) να μην έχει μια μαμά αρκετό γάλα για το μωρό της. Πρέπει απλά να βρεις το σωστό τρόπο έτσι ώστε το σώμα σου να παράξει αρκετό γάλα και για αυτό θα μιλήσουμε αναλυτικά στο άρθρο για το θηλασμό.
Οι πρώτες μέρες του θηλασμού ήταν αρκετά δύσκολες αλλά δεν ήταν πολλές, ήταν κυρίως οι μέρες που βρισκόμασταν στο νοσοκομείο, όπου είχα και τη βοήθεια από τις μαίες. Ήθελα όσο είμαι εκεί να μάθω τις διάφορες στάσεις στις οποίες μπορούσα να θηλάζω το μωρό μου και τον τρόπο με τον οποίο να το τοποθετώ σωστά έτσι ώστε να θηλάζει πραγματικά και να μην παίζει απλά με το στήθος, αλλά και να μη μου προκαλεί πόνο. Ακόμη και αν μάθεις να θηλάζεις σωστά, τις πρώτες μέρες μπορεί να έχεις κάποιους πόνους γιατί μέχρι να μάθεις έκανες κάποια λάθη και ίσως να υπάρχουν μικροεκδορές στο στήθος που κάνουν τη διαδικασία επίπονη. Έτσι ήταν και για μένα, πράγμα που με έκανε να νομίζω αρχικά ότι το μωρό δε θήλαζε σωστά, αλλά ο πόνος προερχόταν από μικρά λαθάκια που έγιναν κυρίως την πρώτη μέρα.
Για μένα η δυσκολία κράτησε μόνο λίγες μέρες και ελπίζω και για σένα να ισχύει το ίδιο. Αφότου έχεις μάθει πώς λειτουργεί, γίνεται μία πολύ ωραία εμπειρία γιατί περνάς κάποιον πολύ γλυκό χρόνο με το μωρό σου και είναι κάτι που είναι αποκλειστικά δικό σας οπότε είναι πολύ ωραίο να το ζεις. Ένα από τα πιο υπέροχα πράγματα τις πρώτες μέρες, που ζύγιζαν με καθημερινά το μωρό, ήταν να βλέπω πόσο πολύ βάρος έπαιρνε. Ένιωθα τόσο περήφανη που αυτό το κατάφερνε χάρη σε μένα! Το δικό μας μωράκι μάλιστα έβαλε το αρχικό του βάρος που είχε μετά τον τοκετό μέσα σε δύο μέρες πράγμα που με είχε χαροποιήσει πάρα πολύ και αργότερα συνέχισε να παίρνει βάρος πολύ γρήγορα, επομένως ένιωθα ότι οι κόποι μου απέδιδαν και το μωράκι μας ήταν υγιές.
Ύπνος
Αν είσαι μέλλουσα μανούλα ίσως να θέλεις να παραλείψεις αυτή την ενότητα. Πριν γίνεις γονιός δεν μπορείς καν να φανταστείς ότι μπορείς να επιβιώσεις σε μία καθημερινότητα με τόσο λίγο και σπαστό ύπνο. Αλλά τελικά όλα συνηθίζονται!
Ο δικός μας μικρούλης χρειάζεται πολύ λίγο ύπνο και αυτό ήταν κάτι που φάνηκε από την αρχή. Οι πρώτες μέρες ήταν οι μόνες στις οποίες κοιμόταν πολύ και πραγματικά σαν νεογέννητο: σχεδόν όλη την ημέρα, με σύντομα ξυπνήματα για φαγητό ανά 2-3 ώρες. Αυτό πρέπει να κράτησε περίπου δύο εβδομάδες, μέχρι να αρχίσει να φαίνεται το πραγματικό του πρόσωπο. Παρ’ όλο που κοιμόταν τόσο πολύ, οι πρώτες μέρες ήταν δύσκολες γιατί η εξάντληση μετά τον τοκετό και τις ημέρες στο νοσοκομείο ήταν τόσο μεγάλη που ο σπαστός ύπνος 2-3 ωρών τη φορά δεν αρκούσε για να συνέλθουμε, και ιδίως εγώ ως λεχώνα.
Σύντομα άρχισε να ξυπνάει λίγο περισσότερο χάρη στην πολύ περισσότερη ενέργεια που είχε, με τόσο γαλατάκι που έπινε (το βλέπαμε στη μεγάλη αύξηση βάρους!). Δυστυχώς ταυτόχρονα με τα μεγαλύτερα σε διάρκεια ξυπνήματα άρχισε να έχει κολικούς. Ο ορισμός των κολικών δεν είναι πολύ σαφής, συνήθως αναφερόμαστε σε έντονο και παρατεταμένο κλάμα που δεν έχει προφανή αιτία και δεν οφείλεται σε κάποια ασθένεια.
Σε εμάς αρχικά δεν ήταν τόσο έντονο και τόσο μεγάλο σε διάρκεια, αλλά το μωρό ήταν αρκετά ανήσυχο και περνούσε φάσεις που άρχιζε να κλαίει πολύ και δεν μπορούσε να ησυχάσει. Αυτό συνέβαινε τόσο τη μέρα όσο και τη νύχτα, πράγμα που έκανε τον ύπνο του αρκετά πιο δύσκολο. Ξυπνούσε συχνότερα επειδή τον ενοχλούσε η κοιλιά του, σφιγγόταν πολύ, έκανε διάφορους ήχους στον ύπνο του. Με αυτή την κατάσταση, σπάνια μπορούσαμε να κοιμηθούμε πάνω από μία ώρα συνεχόμενη, ίσως με κάποιες ελάχιστες εξαιρέσεις μέσα στη μέρα.
Για το λόγο αυτό ξεκινήσαμε πολύ σύντομα με τον σύζυγό μου να κάνουμε βάρδιες. Ένας ακόμα λόγος για τις βάρδιες ήταν ότι ο Δημήτρης επέστρεψε στη δουλειά δύο εβδομάδες μετά τη γέννηση του μικρού, οπότε έπρεπε κάπως να του εξασφαλίσουμε κάποιες συνεχόμενες ώρες ύπνου. Η αλήθεια είναι ότι αυτό δούλεψε αρκετά καλά και για μένα γιατί όταν ο μπεμπούλης στη βάρδια του Δημήτρη είχε κάποιες ενοχλήσεις και ξυπνούσε πολύ συχνά αλλά δεν ήθελε να φάει, δεν χρειαζόταν να ξυπνήσω κι εγώ και έτσι μπορούσα να πάρω κάποιες λίγες συνεχόμενες ώρες ύπνου μέσα στη νύχτα.
Οι βάρδιες είναι κάτι που πραγματικά συνιστώ αν το μωράκι σας δεν κοιμάται καλά. Μην ανησυχείς καθόλου αν δεν κοιμάσαι με τον άντρα σου για λίγο καιρό. Θα ξαναρχίσετε να κοιμάστε μαζί όταν τα πράγματα γίνουν καλύτερα και νιώθετε και εσείς πιο καλά και πιο ξεκούραστοι. Το πιο βασικό σε αυτή τη φάση είναι να μην έχετε τόσο μεγάλη έλλειψη ύπνου, γιατί αυτό κάνει τα πάντα στη καθημερινότητα σας πιο δύσκολα και επηρεάζει αρνητικά και τη σχέση σας, πολύ περισσότερο από τα διαφορετικά κρεβάτια.
Το άλλο που συνιστώ είναι ο ύπνος μέσα στη μέρα. Μην τρελαίνεσαι με τις δουλειές του σπιτιού. Πάρε τον χρόνο σου να ξεκουραστείς και να απολαύσεις το μωράκι σου, γιατί αυτές οι στιγμες είναι μοναδικές. Να είσαι ανοιχτή σε βοήθεια από συγγενείς και φίλους, ώστε να κάνουν αυτοί κάποιες δουλειές για σένα και να μπορέσεις εσύ να κοιμηθείς, ώστε να έχεις όρεξη και δύναμη για να φροντίσεις το μωρό σου. Το πρώτο διάστημα καλό είναι ούτως ή άλλως απλά να ξεκουράζεσαι και να μην κάνεις πολλά, ώστε το σώμα σου να αναρρώσει γρήγορα.
Τελευταία συμβουλή σχετικά με τον ύπνο σε αυτή την ηλικία: να θυμάσαι ότι σχεδόν τα πάντα είναι φυσιολογικά σχετικά με τον ύπνο του μωρού, ιδίως στην αρχή. Όταν είναι νεογέννητο δεν έχει αναπτύξει ακόμα τους κιρκαδιανούς ρυθμούς του, οπότε κοιμάται σχεδόν το ίδιο μέρα και νύχτα. Κοιμάται όσο χρειάζεται μέχρι να πεινάσει, να έχει κάποια ενόχληση που θα τον ξυπνήσει, ή να έχει ανάγκη από την παρουσία σας και την αγκαλιά σας. Εμείς ανησυχούσαμε αρκετά για ό,τι συνέβαινε στην αρχή, και αν αυτό ήταν φυσιολογικό. Αυτό που μαθαίνεις τελικά είναι ότι τα περισσότερα πράγματα που σου φαίνονται περίεργα, είναι συνηθισμένα σε ένα νεογέννητο. Μπορείς να δεις διάφορα περίεργα πράγματα που μάζεψα σε αυτό το άρθρο, με βάση αυτά που έκανε το μωρό μας. Αν παρ’ όλα αυτά κάτι σε ανησυχεί, καλό είναι να ρωτήσεις τη μαία ή τον παιδίατρο, ώστε να είσαι πρώτα από όλα εσύ ήσυχη, ακόμα και αν αποδειχθεί ότι ήταν όλα καλά.
Ύπνος στο κρεβατάκι του; Φυσικά και όχι
Σχετικά με το πού κοιμόταν τον πρώτο μήνα: όπου να ναι! Μέσα στη μέρα κοιμόταν συνήθως στην αγκαλιά μας ή στο μάρσιπο (τον οποίο φορούσε μόνο ο Δημήτρης, γιατί εγώ δεν είχα συνέλθει ακόμα για να το κάνω). Όταν ήταν στην αγκαλιά, προσπαθούσαμε να βολευτούμε στους καναπέδες και τις πολυθρόνες με τρόπο που να μην επιβαρύνονται συνεχώς τα χέρια μας. Όταν ήταν πιο ήρεμος και δε χρειαζόταν επαφή, τον κοιμίζαμε στην φωλιά του, την οποία είχαμε όλη τη μέρα μαζί μας όπου βρισκόμασταν μέσα στο σπίτι. Ήταν σίγουρα πολύ πιο εύκολο και για μένα να τον αφήνω στη φωλιά παρά στο κρεβατάκι του εξαιτίας των πόνων στη μεση μου, που ήταν πολύ έντονοι όλο τον πρώτο μήνα.
Για το βράδυ είχαμε ένα κρεβατάκι που μπορούσε να προσαρμοστεί θεωρητικά δίπλα στο κρεβάτι μας και να έχει την μια του πλευρά κατεβασμένη για να έχουμε εύκολη πρόσβαση στο μωρό συνεχώς. Δυστυχώς δεν μπορούσε να προσαρμοστεί στο δικό μας κρεβάτι οπότε απλά το είχαμε δίπλα μας. Μέσα στη νύχτα το μωρό κατέληγε πολύ συχνά να κοιμάται στο κρεβάτι μαζί μου, ιδίως από τότε που ξεκινήσαμε τις βάρδιες και ο Δημήτρης δεν κοιμόταν μαζί μας, οπότε είχε περισσότερο χώρο και δεν ήταν τόσο επικίνδυνο. Χρειάζεται προσοχή όταν κοιμάται το μωρό μαζί σου στο κρεβάτι, θα ανεβάσω τις οδηγίες ασφαλείας σύντομα σε επόμενο άρθρο. Για εμένα όμως που θήλαζα δούλευε πολύ καλά, γιατί μπορεί να αποκοιμιόμουν ακόμα και κατά τη διάρκεια του θηλασμού, αλλά το πιο σημαντικό ήταν ότι το μωρό αποκοιμιόταν καθώς θήλαζε και έτσι δε χρειαζόταν να σηκωθώ σχεδόν ποτέ από το κρεβάτι για να τον νανουρίσω.
Συναισθήματα
Εδώ πραγματικά ό,τι και να πω είναι λίγο. Δεν έχω ξαναζήσει κάτι τόσο ιδιαίτερο και τόσο δυνατό και δεν ξέρω αν το περίμενα. Ξέρεις θεωρητικά ότι το να κάνεις παιδί είναι από τις μεγαλύτερες χαρές της ζωής σου, αλλά δεν το συνειδητοποιείς, δεν μπορείς να το καταλάβεις μέχρι να το ζήσεις. Ναι ξέρω, ακούγεται κλισέ, αλλά είναι ακριβώς έτσι. Θυμάμαι τον μπαμπά μου να μου το λέει αυτό μια ζωή: “Όταν κάνεις παιδιά θα καταλάβεις” και εγώ νόμιζα πως υπερβάλλει και πως ήδη καταλάβαινα. Αλλά είχε δίκιο, τώρα κατάλαβα για πρώτη φορά.
Οι πρώτες δύο μέρες που ήμασταν στο νοσοκομείο ήταν περίεργες συναισθηματικά. Ήμουν χαρούμενη, αλλά ήταν σαν μια άλλη πραγματικότητα. Δυσκολευόμουν να συνειδητοποιήσω ότι αυτό το πλασματάκι είναι εδώ για να μείνει μαζί μας, πως είναι το δικό μας μωράκι. Όταν γυρίσαμε στο σπίτι άρχισα να συνειδητοποιώ τι συμβαίνει και να νιώθω την απόλυτη ευτυχία! Παρόλο που είχα όλα τα προβλήματα με τους πόνους στη μέση μου, την αυπνία και τις συναισθηματικές μεταπτώσεις, ήμουν χαρούμενη και αυτό ήταν πάρα πολύ ξεχωριστό. Σκεφτόμουν όλα τα πράγματα που θα κάνουμε μαζί στη ζωή του καθώς μεγαλώνει, τα παιχνίδια που θα παίξουμε, όλες τις εμπειρίες που θα ζήσουμε και πραγματικά δεν είχε τίποτα άλλο σημασία.
Και όταν λέω “τίποτα”, το εννοώ. Αυτό είναι που άλλαξε και περισσότερο σε μένα και που ήταν το μεγαλύτερό μου ελάττωμα. Πριν το μωρό ήμουν πολύ αγχώδης άνθρωπος, ασχολούμουν με όλα τα μικροπράγματα: τι θα μπορούσε να έχει γίνει καλύτερα απ’ ό,τι έγινε, τι μπορεί να πάει στραβά και έχανα λίγο τη στιγμή. Από τότε που γεννήθηκε ο μπεμπούλης και μετά, αυτό είναι σαν να εξαφανίστηκε ή έστω να μειώθηκε δραματικά. Ακόμα και όταν συμβαίνει κάτι μεγαλύτερο και σημαντικό, για παράδειγμα μια αναποδιά που μπορεί να μας κοστίσει πολλά χρήματα, θα το σκεφτώ για κάποια λεπτά, αντί για κάποιες μέρες που θα τριβέλιζε στο μυαλό μου παλιότερα. Μια από τις πιο όμορφες αλλαγές στη ζωή μου, που ελπίζω να κρατήσει.
